1. YAZARLAR

  2. Ali GÜNDOĞDU

  3. Tekel, 26 yıl önce bugün kül olmuştu
Ali GÜNDOĞDU

Ali GÜNDOĞDU

Yazarın Tüm Yazıları >

Tekel, 26 yıl önce bugün kül olmuştu

A+A-

İzmit Hürriyet Caddesindeki Reji Binaları, 21 Temmuz 1993 tarihinde çıkan bir yangınla kül olup gitmişti. Yangının nasıl çıktığı bir muamma olarak kalmıştı. Peki, Tütün Rejisi’nin(Tütün İdaresi) tarihçesi nedir? Bugün size Tütün Rejisi’ni anlatayım:

1883 yılında Osmanlı dış borçlarına karşılık olmak üzere, Düyun-u Umumiye ile yapılan anlaşmalarla tekel işletmesi olarak Reji Şirketi’nin kurulması Osmanlı Devleti’nde tütün tarımının seyri açısından bir dönüm noktası olmuştur. 20 Aralık 1881’de imzalanan Muharrem Kararnâmesi’nin 9. maddesi gereği tütün tekelinin yanında öşrünün tahsili de bu idareye bırakılmaktaydı. Kararnâmenin aynı maddesinde tütün tekelinin, Düyûn-ı Umûmiye İdaresi’nce işletebileceği gibi idarenin tütün tekelini üçüncü şahsa da ihale etme hakkı vardı. Bu maddeye dayanarak Fransız alacaklılarının girişimi ile tütün tekelini işletmek amacıyla Reji İdaresi kurulmuştur

“Müşterekü’l Menfaa İnhisar-ı Duhan-ı Devlet-i Aliye-i Osmaniye” ya da “Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekü’l Menfaa Reji İdaresi” isimleriyle de anılan bu şirketin imtiyazı Düyun-ı Umumiye İdaresiyle 1882’de başlayan görüşmeler sonucunda 27 Mayıs 1883 tarihinde yapılan bir anlaşma ile Osmanlı Bankası Müdürü Emil Deveaux’a verilir. Böylece, Viyana’da Anstalt Kredi ve grubu, Berlin’de Banker S. Bleichroeder grubu ile Osmanlı Bankası ve ortaklarının katılımıyla oluşturulan Reji Şirketi 14 Nisan 1884’te faaliyete geçmiştir

Reji idaresinin uygulamaları, tütün üreticileri, tüketicileri ve devlet yöneticileri ile olan ilişkileri açısından bakıldığında Osmanlı Devleti’nin son dönemine damga vurduğu görülür. İdare, ilk imtiyaz dönemi olan 1883-1913 arasında 30 yıl ve ikinci imtiyaz dönemi olan 1913-1925 yılları arası 12 yıl olmak üzere toplamda 42 yıl Osmanlı Devleti ve ilk yıllarında olmak üzere Türkiye Cumhuriyeti’nde tütün işletmecisi olarak faaliyet göstermiştir

Reji İdaresi bu süre içerisinde tütün ekimi ve tarımının yapılmasında karşılaşılan sıkıntılar, tütüne verilen düşük fiyat nedeniyle ahalinin kaçakçılara yönelmesi ve özellikle kaçakçılıkla mücadele esnasında meydana gelen kayıplar yüzünden toplum hafızasında önemli bir yer edinmiştir.

Reji şirketi faaliyetine başlamasından sonra uygulamaya koyduğu politikalarla kendi ekonomik çıkarını gözetmeye başlaması sonrasında tütün üreticileri, tüccarlar ve tüketicileriyle bir takım sorunlar yaşamaya başlamıştır. Osmanlı Devleti’nin tütün üretilen diğer bölgelerinde olduğu gibi İzmit Sancağı’nda da Reji idaresi ile tütün üreticileri karşı karşıya gelmiştir.

Reji idaresinin kurulması, kabul edilen nizamname ve kanunlar çerçevesinde Osmanlı Devleti’nde tütün ekimi, işlenmesi ve ticareti tekelinin bu şirkete devredilmiş olması ile devletin kendi kabul etmiş olduğu kanun ve nizamnamelere uyma zorunluluğu gibi hususlar söz konusudur. Böyle durumlarda merkezi hükümet kısmen durumu idare etmek zorunda kalmaktadır. Bazen nizamnamelere aykırı hareket eden üreticileri affedildiği bazen de nizamname hükümlerinin uygulanması emrinin verildiğini görüyoruz. Nitekim Karamürsel kazası köylülerinin ruhsatsız ekmiş oldukları tütünlerin sökülmesi ve imhası halinde köylünün büyük zarar görüp perişan olacağından bahsedilerek tütün ekimine dair talimatların içeriğinin ahali tarafından henüz layıkıyla bilinmediği vurgulanmıştır. Ekilmiş olan tütünlerin sökülmesi işinden bu senelik vazgeçilmesi, üretilen tütünlerin zorluk çıkarmadan Reji idaresince satın alınarak ambarlara naklettirilmesi ve ruhsatsız tütün ekenlere karşı yaptırımların da gelecek seneden itibaren uygulanması emredilmiştir. 

buyuk-yangin.jpg

BÜYÜK YANGIN- İzmit Reji Binaları, 1993 yılının Temmuz ayında çıkan bir yangında cayır cayır yandı, kül olup gitti. Yangının nasıl çıktığı asla öğrenilemedi.

tekel-binalari.jpg

TEKEL BİNALARI- Hürriyet Caddesinde demiryolu ve yangından yeni çıkan tütün depoları... Tekel binaları bu fotoğraftan kısa süre sonra tümüyle yıkıldı.

enkaz-kaldirildi.jpg

ENKAZ KALDIRILDI, PARK OLDU- 21 Temmuz 1993 tarihinde çıkan yangında kül olan Tekel binası önce tamamen yıkıldı, sonra enkazı kaldırıldı ve bu alan park olarak değerlendirildi.

Bu yazı toplam 1162 defa okunmuştur.
Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Yapılan yorumlardan yazarları sorumludur.